home > thema's > wonen > stadsuitbreiding > schriftelijke bronnen terug
<h1>De pioniers van de Vondelstraat</h1>
help toelichting hulpvragen trefwoorden
Tussen de zomers van 1866 en 1873 werd de noordkant van de Vondelstraat vrijwel tot de toenmalige gemeentegrens, achter elkaar bebouwd met een rij statige burgerwoonhuizen. Het was vrijwel de eerste nieuwbouw buiten de Singelgracht (Nassaukade, Stadhouderskade, Mauritskade), de 17de-eeuwse stadsgracht. Wie liet die huizen bouwen en vooral: wie waren de eerste bewoners die zich buiten de vertrouwde grachtengordel waagden?

Voor de bouw van nieuwe straten buiten de stadswallen was destijds alle reden. Na het midden van de 19de eeuw nam de economische bedrijvigheid van Amsterdam, en daarmee de groei van de bevolking, expansief toe. Duizenden nieuwe inwoners en nieuwe fabrieken met steeds meer (stoom)machines deden een  beroep op de beschikbare ruimte. De binnenstad barstte door de grote toeloop van nieuwkomers bijna uit zijn voegen, en het groeiende aantal stoommachines zorgde voor steeds meer vervuiling. Vanwege het roet in de lucht konden zelfs in de ‘nette’ wijken en op de grachten de ramen niet meer openstaan, en dat in een tijd dat het juist tot de betere burgerij begon door te dringen dat licht en lucht ook in de dagelijkse omgeving belangrijk waren. Langzamerhand kwam er zo een trend op gang om de binnenstad te ontvluchten en ‘buiten’ te gaan wonen. Het aantrekken van de economie in het midden van de jaren zestig en de (laatste) ernstige cholera-epidemie die de stad in het najaar van 1866 teisterde, hebben die trend waarschijnlijk nog versterkt.

Het is dan ook niet toevallig dat in de zomer van dat jaar een handjevol mensen het initiatief nam tot het aanleggen van de Vondelstraat: de beroemde bouwmeester P.J.H. Cuypers met een aantal compagnons, en de meestertimmerman Hendrik Overeen en diens financier Jan Willem Hartgerink.

Bewoners van het eerste uur
Wie waren nu de allereerste burgers, de pioniers die als eersten de stad verruilden voor een nieuwbouwhuis in de banlieu. Waar kwamen zij vandaan, hoelang woonden zij in de Vondelstraat en tot welke sociale klasse behoorden zij?
Een aantal van hen zijn de bouwers en projectontwikkelaars met hun familie en kennissen. Vaak gingen deze huizenbouwers, de timmerlieden en metselaars, financiers en soms ook makelaars, zelf in de nieuwe huizen wonen, mogelijk als die niet meteen verkocht of verhuurd konden worden.
Van de 68 hoofdbewoners, die een nieuwbouwhuis aan de even zijde van de Vondelstraat betrokken, kwamen er 49, dus een kleine driekwart, uit Amsterdam. Zeventien van de 68 hadden op de Heren- of Keizersgracht gewoond. Van de 49 Amsterdammers keerden er later maar elf naar de stad terug, terwijl 24 (meer dan tweemaal zoveel) hierna naar een andere woning in de periferie verhuisden – een bewijs dat het wonen in een buitenwijk goed was bevallen. Eigenaren/bewoners en huurders woonden gemiddeld acht haar in hun nieuwe onderkomen.
Veertig procent van de hoofdbewoners had een beroep in de handel of industrie, zoals koopman, commissionair, assuradeur en fabrieksdirecteur. Er woonde bovendien een fotograaf (de bekende P.A. Mottu uit de Kalverstraat die duizenden Amsterdammers heeft geportretteerd), een kok, een kapitein en een dokter.
De bouw en bewoning van de Vondelstraat vanaf 1866 luidde het begin in van de grootscheepse Amsterdamse stadsuitbreidingen buiten de 17de-eeuwse omwalling aan het eind van de 19de eeuw. Talrijke nieuwe woonwijken zouden er ontstaan zoals de Indische buurt, de Pijp, de Concertgebouwbuurt en de Kinkerbuurt. De initiatiefnemers speelden in op de ontluikende trend bij de bevolking om een landelijke omgeving te prefereren boven de stank en drukte van de overvolle stad. Met succes, want leegstand is vrijwel niet voorgekomen.




trefwoorden:

Titel:De pioniers van de Vondelstraat; Wonen buiten de grachtengordel
Auteur:Margriet de Roever
Herkomst:Ons Amsterdam, juni 2002, jrgang 54, p. 2002
Datering:2002
Inventarisnummer:Stadsarchief Amsterdam - Informatiecentrum
Je aantekeningenPrinten
uitleg verbergen
  • klik op de knop met de + om de toelichting te lezen

  • klik op de knop met het ? om hulpvragen te lezen

  • klik op de knop met a-z om trefwoorden op te roepen waarmee je naar andere bronnen kunt

  • kijk in het gele vak onderin voor de basisgegevens

  • klik op de knop met de pen rechtsonder om een notitie te plaatsen

  • klik op de knop met de printer rechtsonder om de afbeelding en gegevens te printen

transcriptie verbergen

trefwoorden verbergen

stadsuitbreiding
grachten
bevolkingsgroei
status
P.J.H. Cuypers
Vondelstraat

hulpvragen verbergen

  • Waarom was in de tweede helft van de negentiende eeuw stadsuitbreiding nodig?

  • Geeft de bron informatie waarom de binnenstad en de grachten een minder geliefde woonomgeving werden?

  • Geeft de bron ook informatie waar nieuwe huizen gebouwd werden?

  • Wie waren de bewoners van deze nieuwe huizen: waar kwamen ze vandaan en tot welke bevolkingsgroep hoorden ze?

  • Vergelijk de bron met de foto van
toelichting verbergen

Deze bron is een deel van het artikel De pioniers van de Vondelstraat; wonen buiten de grachtengordel. Het gaat over de bebouwing van de Vondelstraat tussen 1866 en 1873. Het was vrijwel de eerste nieuwbouw buiten de Singelgracht (Nassaukade, Stadhouderskade, Mauritskade), de 17-de eeuwse stadsgracht. De hoofdvraag in het artikel is: Wie liet die huizen bouwen en vooral: wie waren de eerste bewoners die zich buiten de vertrouwde grachtengordel waagden?

Ons Amsterdam is een maandblad over heden en verleden van de stad.