home > thema's > politiek > protest > schriftelijke bronnen terug
<h1>Het Aardappeloproer</h1>
help toelichting hulpvragen trefwoorden
In de eerste jaren van de 20e eeuw kwam er steeds meer voedsel ter beschikking van de arbeiders. Deze positieve lijn werd echter vrij abrupt afgebroken door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914.
Nederland kwam dan wel niet in oorlog, maar had wel degelijk veel hinder van de oorlog, die in onze buurlanden werd uitgevochten. De im- en export kwam bijna helemaal stil te liggen. Er kwamen maximumprijzen en veel artikelen gingen op de bon. Op 5 januari 1917 werd de broodrantsoenering ingesteld: 4 ons brood per dag per persoon. Wie zware lichamelijke arbeid verrichtte, kreeg 1 ons extra. Daarnaast werden de centrale gaarkeukens ingericht, waar tegen een minimumprijs (meestal 15 cent) een warme maaltijd zonder vlees geleverd werd. In Amsterdam werd verachtelijk van de ‘centrale trog’ gesproken.

In de zomer van 1917 kwam het in Amsterdam tot een opstand, die uitmondde in een ware veldslag: het aardappeloproer. In de Jordaan en op de Oostelijke Eilanden zagen de arbeidersvrouwen het niet meer zitten. Ze moesten hun vaak grote gezinnen voeden, terwijl er absoluut geen aardappel meer te krijgen was.
Op 28 juni 1917 kregen deze vrouwen het bericht door, dat er in de Prinsengracht een schip zou liggen, bomvol met aardappelen, bestemd voor het leger. De vrouwen plunderden het schip en konden hun gezinnen weer voor enkele dagen te eten geven.

De onlusten bleven echter niet beperkt tot een aantal aardappelplunderende vrouwen. In de eerste week van juli gingen ook de arbeiders zelf meedoen. Pakhuizen werden aangevallen, winkels werden geplunderd. De politie zag in dat zij alleen de orde niet meer kon handhaven. De steun van soldaten werd ingeroepen.
Op 5 juli 1917 bereikte het oproer zijn tragische dieptepunt tijdens het ‘Bloedbad op het Haarlemmerplein’, zoals een krant het noemde. De militairen openden het vuur op de menigte, die daar was samengekomen, en er vielen zes doden en bijna honderd gewonden.

Omdat de arbeiders willens en wetens tegen het gezag in opstand waren gekomen, weigerde de gemeente om de nabestaanden financieel te steunen. Dit schoot in het verkeerde keelgat bij de arbeiders. Zij richtten hun woede op de twee SDAP wethouders, Vliegen en Wibaut. Waarom hadden de twee wethouders lijdzaam toegezien hoe de arbeiders werden neergemaaid?
Hier kwam het grote probleem van de socialisten in de gemeenteraad weer eens om de hoek kijken. Enerzijds wilden de socialistische politici natuurlijk opkomen voor de arbeiders, maar anderzijds konden zij als wettig gezag niet zomaar toestaan dat de arbeiders het recht in eigen hand namen.

De opstand werd dus neergeslagen, maar de voedseltoestand verslechterde verder. In het laatste oorlogsjaar 1918 daalde het broodrantsoen naar 2 ons en zelfs dat werd niet altijd gehaald. De SDAP wethouder Vliegen vatte de sfeer als volgt samen: “Het was alsof alle ongeluk zich ophoopte. Groote massa’s die leefden op het randje van den hongersnood, toenemende werkloosheid, een afschuwelijke (influenza) epidemie die duizenden slachtoffers eischte, een winter zonder brandstof voor de deur … Een wonder was het niet dat er een sombere stemming heerschte, een sfeer van ondergang!”.
De wapenstilstand op 11 november 1918 kwam voor Nederland net op tijd. Een nieuwe winter met honger en kou voor de arbeiders werd voorkomen, net als een dreigende revolutie.

Bronnen:
-Brood, aardappels en patat. Eeuwen eten in Amsterdam. blz. 46-47
-Documentaire 20e eeuw. Deel 1, blz 134


Titel:Het Aardappeloproer
Auteur:Stevien Gardenier
Datering:juni 2001
Inventarisnummer:n.v.t.
Je aantekeningenPrinten
uitleg verbergen
  • klik op de knop met de + om de toelichting te lezen

  • klik op de knop met het ? om hulpvragen te lezen

  • klik op de knop met a-z om trefwoorden op te roepen waarmee je naar andere bronnen kunt

  • kijk in het gele vak onderin voor de basisgegevens

  • klik op de knop met de pen rechtsonder om een notitie te plaatsen

  • klik op de knop met de printer rechtsonder om de afbeelding en gegevens te printen

transcriptie verbergen

trefwoorden verbergen

aardappeloproer
voeding
prijs
Prinsengracht
Haarlemmerplein
Jordaan
Oostelijke Eilanden
Vliegen
Wibaut
wethouder
SDAP

hulpvragen verbergen

  • Wat was de directe aanleiding voor het aardappeloproer en wat was een indirecte aanleiding?

  • Waarom waren de arbeiders zo boos op de SDAP wethouders?

  • Wat vind je van de afloop van het aardappeloproer?

toelichting verbergen

Deze tekst is speciaal voor deze site geschreven.